Dört Devir, Bir Kadın: Halide Edib Adıvar’ın Entelektüel Portresi – Mehtap Tanar

Modern dünyanın gerçekten ne zaman ve nasıl başladığı sorusu sosyal bilimlerin en köklü tartışmalarından biridir. Perulu düşünür Aníbal Quijano, bu çarpıcı metninde modernitenin –Hegel’den Habermas’a klasik Avrupa-merkezli anlatıların ileri sürdüğünün aksine Avrupa’nın içsel gelişiminin doğal bir sonucu değil, Amerika kıtasının sömürgeleştirilmesiyle kurulan küresel bir iktidar düzeninin ürünü olduğunu göstermektedir.

İktidarın Kolonyalitesi, Avrupa-merkezcilik ve Latin Amerika, modern kapitalizmin görünmeyen temellerini açığa çıkaran güçlü bir teorik müdahale olarak yayınlandığı günden bu yana on binlerce atıf almış; dekolonyal çalışmalar alanında çığır açmıştır.

Quijano’ya göre, modern dünya sistemi ekonomi, emek, bilgi ve kültür alanlarını birbirine bağlayan tarihsel bir tahakküm ağı üzerine kuruludur. Irk fikrinin küresel ölçekte toplumsal sınıflandırmanın merkezine yerleşmesi ve Avrupa-merkezci bilgi üretiminin evrensel norm hâline gelmesi bu düzenin en kalıcı miraslarıdır.

Bugün küreselleşme, modernite ve Batı-dışı toplumların tarihsel deneyimleri üzerine yürütülen tartışmaların önemli bir bölümü Quijano’nun açtığı bu kavramsal vizyon çerçevesinde şekillenmektedir. Beyoğlu Kitabevi’nin Türkçeye kazandırdığı bu eser, moderniteyi yeniden sorgulamak isteyen okurlar için çağdaş sosyal teorinin ezber bozucu klasiklerinden biridir.

Kitaptan bir bölüm okumak için tıklayınız.

Cemil Aydın, olağanüstü detaylarla dolu bu mukayeseli modern dünya tarihi çalışmasında, Avrupa’nın evrenselleşmesini mümkün kılan değerleri bizzat değersizleştirdiği emperyalizm siyasetine tepki olarak doğan iki önemli fikri ve siyasi akımı; Osmanlı pan-İslamcılığı ve Japon pan-Asyacılığını bir arada değerlendiriyor.

Gerçekleştirdikleri reformlara rağmen 19. yüzyıl boyunca Osmanlı’nın ve Japonya’nın Batılı güçler tarafından Oryantalist imgelerle nitelenip dışlanması bu iki ülkenin kimliğini ve imajını hiç olmadığı kadar Doğululaştırırken, Müslüman ve Japon entelektüeller sömürgeleştirilmiş halklarla Asya’nın ve İslam dünyasının aşağılanma yüzyılından çıkışı için bir dizi işbirliği arayışına girişmiştir.

Reformcu Asyalılar arasında hızla ilgi gören Batı-karşıtlığı, Aydınlanmacı “evrensel Batı”ya değil, ırkçı “sömürgeci Batı”ya esaslı bir eleştiri getirirken bir yandan da pan-Afrikacı, Bolşevik ve Batının içinden Batıyı eleştiren müttefikler kazanmış; mazlum halklar hak ve özgürlük talepleriyle sömürgeci “Batının çöküşü”nü zorlamıştır. Ancak “Doğu’nun uyanışı” beklenenden çok başka bir seyir izlemiş; pan-Asyacı ve pan-İslamcı hareketler zamanla farklı milliyetçi projelerin hizmetine girmiştir.

Tanzimattan Tokyo Savaş Suçları Mahkemesine uzanan “uzun yüzyıl”ı zihin açıcı bir berraklıkta anlatan Asya’da Batı-Karşıtlığı Siyaseti, Hindistan’ın, Mısır’ın, kısmen Çin’in sömürgeleştirilmesinden Japonların 1905’te emperyal Rusya’yı mağlup etmesinin yarattığı küresel heyecana, Türk Kurtuluş Savaşından Asya halklarının özgürleşmesine uzanan büyük bir dönüşüm çağının Avrupa-merkezcilikten azade bir anlatımını sunuyor. İngilizcede yayınlandığı 2007’den bu yana modern dünya tarihi sahasında çokça tartışılıp uluslararası ilişkiler literatüründe büyük etki uyandıran bu görkemli eser, Türkiye’deki tartışmalara da yeni perspektifler kazandıracaktır…

Kitaptan bir bölüm okumak için tıklayınız.